Bioritme

Vanmorgen stond ik op. Het was nog donker en het was koud; zo’n ochtend dat je best nog wat langer in je bed zou willen doorbrengen. Aangezien het doorgaans 5 maanden per jaar nog donker en koud is als ik op sta, is dat voor de meeste dagen geen serieuze optie. Sowieso is het al jammer dat het 5 maanden per jaar nog donker is bij het opstaan. Idealiter word je gewekt door de opkomende zon; “oerspronkelijk” gezien is ons bioritme afgestemd op het 12-uurs ritme van het leven rond de evenaar. Ons leven begon immers ooit in Afrika.

Maar goed, we wonen nu niet meer in Afrika en leven niet meer in de oertijd. We moeten het doen met 5 maanden per jaar waarin we dienen op te staan in het donker en 5 maanden per jaar waarin het al lang, lang voordat we wakker wensen te worden licht is. De vraag is: welke invloed heeft dat op je bioritme? Is het erg? En zo ja: is er iets aan te doen?

Functie van het biortime

Om te beginnen: wat is het bioritme en waar is het nou eigenlijk goed voor? Het bioritme is je 24-uurs ritme. Je lichaam loopt op een soort interne klok van ongeveer (maar niet helemaal) 24 uur. Processen die zich in je lichaam afspelen zijn gelinkt aan deze klok. Het bioritme is de basis van de energieverdeling in je lichaam.

Overdag, als het licht is, behoren de hersenen de baas te zijn. Je bent wakker, actief, je organen zijn volop aan het werk om je van energie te voorzien. Alles wat je doet wordt actief aangestuurd door je hersenen; de hersenen regelen de verdeling van de energie.

’s Nachts, in je slaap, behoort het immuunsysteem te baas te zijn. De hersenen komen tot rust en zijn op een veel lager energieniveau actief. Het immuunsysteem checkt in de nacht je hele lichaam op de aanwezigheid van schade en is bezig met repareren en opruimen. Het overgrote deel van de energie gaat ’s nachts naar het immuunsysteem.

Als het zo werkt, dan werkt het goed. Het punt is namelijk dat de hersenen en het immuunsysteem niet tegelijk volactief kunnen zijn. Als beide systemen op volle kracht zouden werken, dan zou dat zoveel energie kosten dat daar niet tegenop te eten is. Daar ga je letterlijk aan dood. Is het je weleens opgevallen dat je, als je een flinke griep hebt, maar één ding kunt (en wilt): in bed liggen. Je kunt niet meer helder denken, je voelt je depressief, je kunt je amper bewegen, je hebt geen eetlust meer. Dat komt doordat het immuunsysteem zo hard moet werken, ook overdag, dat het de hersenen en daarmee alle andere organen op een laag pitje zet. Dat is noodzakelijk om te overleven, dus het is een hartstikke goede oplossing (voor een paar dagen ;-)). Kortom, het bioritme is noodzakelijk om te schakelen tussen regie van de hersenen (dag) en regie van het immuunsysteem (nacht).

Cortisol en melatonine

Het schakelsysteem wordt geregeld door een aantal  hormonen, waarvan de bekendste cortisol en melatonine zijn. Ze zijn elkaars tegenhanger (antagonist). Als de een actief is, kan de ander zijn functie niet (goed) uitoefenen. Cortisol zorgt ervoor dat je wakker en alert bent, melatonine maakt juist slaperig. Een te hoog niveau van cortisol ’s avonds zorgt ervoor dat melatonine onderdrukt wordt waardoor je je niet slaperig voelt. Een te laag niveau van cortisol ’s ochtends zorgt ervoor dat je niet wakker genoeg wordt en je slaperig blijft voelen. Cortisol is anti-inflammatoir (ontstekingsremmend) en melatonine pro-inflammatoir (ontstekingsbevorderend); als het schakelsysteem ontregeld raakt dan kan het immuunsysteem zijn werk niet meer goed doen.

Hetzelfde mechanisme geldt voor een aantal andere hormonen die meegaan op het bioritme. Omdat cortisol en melatonine daadwerkelijk bepalen wanneer je actief bent en kunt slapen, zal ik me hieronder tot deze twee beperken.

Cortisol

In een ideale situatie maakt je lichaam bij het krieken van de dag cortisol vrij. Even technisch: (zon)licht schijnt op je ogen en prikkelt (ja, ook als je ze dicht hebt) de nervus opticus. Deze communiceert met het deel van de hypothalamus dat zorgt voor het “zien”: de chiasma optica. Daardoor wordt de master of rythm, de nucleus suprachiasmaticus (SCN) geprikkeld, die op zijn beurt de HPA-as wakker schudt. De HPA-as staat ook wel bekend als de stress-as: prikkeling van deze as zorgt voor de productie van cortisol in de bijnierschors. Het vrijkomen van een sloot cortisol zorgt ervoor dat we wakker worden: de Cortisol Awaking Response (CAR). Na het wakker worden komt er gedurende de daaropvolgende uren ieder uur een beetje cortisol vrij, maar telkens ietsje minder. Cortsiol vertoont dus, als het goed is, na het wakker worden een aflopende curve tot het moment dat het weer tijd is voor de CAR, waarop de cortisolcurve snel stijgt.

Melatonine

Overdag wordt er normaliter geen grote hoeveelheid melatonine geproduceerd. Ook de melatonineproductie werkt onder invloed van blauw (zon)licht. Als de zon onder is gegaan (en je schermpjes uit ;-)) en het donker wordt, worden de nervus opticus en de chiasma optica niet meer geprikkeld. De SCN geeft dan een seintje naar de epifyse die vervolgens start met het produceren van melatonine. Het gevolg is dat je slaperig wordt, in slaap kunt vallen en diep genoeg kunt slapen om gedurende de nacht niet wakker worden, totdat de CAR je weer wekt. De melatoninecurve piekt dus juist ’s avonds, vlak voor het in slaap vallen. Melatonine prikkelt ’s avonds het immuunsysteem, zodat dat alert wordt en aan het werk gaat. Het immuunsysteem maakt voor de remming van ontstekingen gebruik van vetten die overdag worden opgeslagen in vetcellen. ’s Nachts worden deze vetten vrijgemaakt door melatonine, ten behoeve van het immuunsysteem. Zonder melatonine kan dit proces niet plaatsvinden. Zodoende speelt melatonine een cruciale rol in de werking van het immuunsysteem, maar is het ook een van de oorzaken van het vasthouden van vetten: als je onvoldoende diep slaapt, kunnen je vetcellen niet ontladen. Slaap is niet alleen van levensbelang, het maakt je dus ook nog eens slank ;-)!

Het is overigens niet zo dat je 12 uur moet slapen, maar de 12 donkere uren rond de evenaar waren ze destijds echt niet heel actief. Al was het maar omdat het zo donker was dat je geen hand voor ogen zag.  We hebben minimaal 5 uur (aaneengesloten) slaap per nacht nodig om het immuunsysteem zijn werk te laten doen. De meeste mensen slapen 7 tot 9 uur per nacht. Het belangrijkste is dat je de 12 “nacht”-uren gebruikt voor rustiger activiteiten (waaronder een aantal uren slaap) en de 12 “dag”-uren voor actievere zaken zoals eten, bewegen en werken.

En als het ritme wordt verstoord?

Verstoring van het bioritme is een van de triggers van het ontstaan van ziekte. Te lang, te kort, te veel of te weinig productie van cortisol beïnvloedt onmiddellijk de productie van melatonine.  De verstoring kan door allerlei oorzaken zo hevig zijn dat de productie van cortisol en melatonine elkaar volledig komen te overlappen. Niet alleen heeft dat gevolgen voor je slaap (en daarmee samenhangend hoe uitgerust je je voelt), maar ook voor de werking van het immuunsysteem. Aangezien ze een tegengestelde werking hebben, wordt tegelijk het signaal “ ga slapen” en “word wakker gegeven” en wordt het immuunsysteem tegelijk geremd en geactiveerd. Met als gevolg dat er nog slechts halfslachtige reacties plaatsvinden en de boel begint te haperen. Je lichaam kan best een tijd doormodderen, maar er komt, als het tij niet op tijd wordt gekeerd, een keer een punt waar (chronische) ziekte ontstaat. Het goede nieuws is dat een verstoord bioritme met een relatief simpele interventie weer hersteld kan worden, zodat ook je lichaam zich kan gaan herstellen. Deze interventie is onderdeel van mijn coachingstraject “Grip op je chronische ziekte”.

Hoe werkt dat dan in onze omgeving?

Nu je weet hoe het bioritme werkt en hoe belangrijk het is dat het goed werkt, snap je vast ook dat het van belang is om te zorgen dat het zijn werk naar behoren kan (blijven) doen. Aangezien de verre van optimale duur van het donker en licht in onze omgeving een gegeven is, is het de kunst om daar op zo’n manier mee om te gaan dat het ons bioritme ondersteunt in plaats van tegenwerkt. Dat betekent dat we wat kunstgrepen zullen moeten toepassen. In je bed blijven liggen tot het eindelijk licht wordt is een groot deel van het jaar geen optie; naar bed gaan als het donker wordt evenmin…

Wat kan je zelf doen?

Zorg dat je 7 tot 9 uur kunt slapen en dat je uit jezelf wakker wordt. Zet als het nog donker is bij het ontwaken, lekker veel lampen aan. Eet, sport, werk, ga naar buiten en wees actief in de 12 uren die volgen op het wakker worden. Gebruik je laatste maaltijd niet later dan 12 uur na het wakker worden, dim vanaf dat moment de lichten (ook je schermen, bijvoorbeeld met behulp van het programma F.lux of – op je iphone of ipad – Nightshift of zet een amberkleurige zonnebril op), en besteed je tijd aan rustiger activiteiten. Je lichaam kan zich dan door het aanmaken van voldoende melatonine voorbereiden op het slapen. Je voelt vanzelf wanneer je moe wordt en de behoefte hebt om naar bed te gaan. Geef daar aan toe, je zult zien dat je dan makkelijk in slaap valt en beter dooslaapt. En zo kom je uiteindelijk in een ritme dat bij jouw lichaam past.

Wintertijd

Oh ja, nog zo’n heerlijke bioritme-verstoorder: het verzetten van de klok. De wintertijd (neeeeee!!!!) komt er weer aan. Het effect van het verzetten van de klok op je bioritme is niet meer en niet minder het effect van een jetlag. De klok gaat een uur terug, dus de dag duurt ineens 25 uur. Geen wonder dat je je daardoor van slag kunt voelen: je bioritme kan niet klokkijken en past zich niet van het ene op het andere moment aan. De hersenen hebben ongeveer 36 uur nodig om zich aan te passen aan een tijdsverandering; je interne organen kunnen daar wel 5 dagen over doen! Hoe je deze overgang zo soepel mogelijk laat verlopen?

Ik geef je 5 praktische tips:

  1. Als je wakker wordt op zondag, ongeacht de tijd die de klok aangeeft, zorg dan dat je het meteen flink licht maakt. Laat je innerlijke klok maar weten dat het ochtend is!
  2. Wees actief in de ochtend. Maak een boswandeling met het gezin, met de hond, met jezelf als gezelschap…als het maar buiten is en lekker actief.
  3. Zorg dat je je laatste maaltijd 12 uur na het wakker worden eet en eet daarna niet meer.
  4. Las een rustige avond in. Is de vaat gedaan en liggen de kinderen in bed, dim dan de lichten en de schermen. Neem een goed boek, ga een goed gesprek aan met je partner, speel een rustig spelletje…het maakt mij niet uit wat je doet, als je er maar ontspannen van wordt. Een korte hete douche of een lekker warm bad dragen ook bij aan de productie van melatonine.
  5. Ga naar bed als je je moe begint te voelen of uiterlijk op het tijdstip waarop je graag naar bed zou willen om voldoende te kunnen slapen (denk aan die 7-9 uur) voordat je de volgende ochtend weer wordt gewekt.

Word je de volgende ochtend vanzelf en uitgerust wakker: gefeliciteerd! Jouw lichaam heeft de flexibiliteit om snel om te schakelen. Kom je niet meteen helemaal lekker in je ritme? Pas mijn tips dan een aantal dagen toe en je zult zien dat je binnen een week bent aangepast.

Hoe reageer jij op de overgang naar wintertijd (of zomertijd)? Laat het weten in een reactie!

Het op orde brengen van het bioritme (oftewel herstel van de energieverdeling) is een van de belangrijkste en effectiefste manieren om meer energie te krijgen. Daarom heeft het bioritme een belangrijke plek in mijn coachingsprogramma BOOST!. Je leert aan de hand van praktische opdrachten je bioritme kennen en aanpassen, waarmee je je energie een mega-BOOST! geeft.

~ Femke van Doesburg

4 gedachten over “Bioritme”

  1. Beste Femke,

    Wat een mooie blogpost, heel helder. Dank je wel.
    Ik heb begrepen dat je bioritme ook verband houdt met je lichaamstemperatuur en de veranderingen daarin door de dag heen. Daar lees ik in deze post niets over. Kun je daar misschien (kort) iets over zeggen?

    Hartelijke groet, Chantal

    1. Bedankt voor je reactie, Chantal! Het klopt dat bioritme en lichaamstemperatuur samenhangen. Dat werkt zo. Normaliter is twee uur voordat je ontwaakt, je lichaamstemperatuur het laagst en je melatonineniveau het hoogst. Dan komt de cortisolproductie op gang, daalt de melatonine, en warm je langzaam op. Bij het wakker worden is je cortisolniveau het hoogst, om af te nemen gedurende de 12 uur daarna. 12 uur na het ontwaken is je lichaamstemperatuur het hoogst en je cortisolniveau het laagst; dan komt de melatonineproductie op gang en koel je langzaam weer af. Het verloop van je temperatuur over 24 uur geeft een indicatie voor de momenten waarop cortisol en melatonine pieken en zodoende dus een indicatie voor het verloop van jouw bioritme. Ook de grootte van de schommeling in de temperatuur (hoogste punt ten opzichte van laagste punt) is een indicatie. Is je vraag zo afdoende beantwoord? Hartelijke groet, Femke

      1. Hoi Femke,

        Fijn dat je er inhoudelijk op ingaat :-). Het blijft lastig hoor, want je schildklier heeft hier natuurlijk ook een rol in… Bij mij zit er een duidelijke dip in de temperatuur rondom 14.30-15.00 uur op de dag. Daarna krabbelt de temperatuur weer op. Het resultaat is een soort dubbele bergkam met een hogere en een lagere piek. Ik dacht zelf aan bijnierproblemen in de middag. Weinig energie, waardoor de schildklier de kachel wat naar beneden bijstelt om energie te besparen. Maar ik weet er nog niet genoeg van, vandaar dat ik even reageerde op je post. Je hebt in ieder geval weer een stukje van mijn puzzel verhelderd en daar dank ik je heel hartelijk voor.

        Fijn weekend.

        Hartegroet, Chantal

        1. Hoi Chantal, dat klopt, de schildklier en bijnieren lopen ook mee in het bioritme en zo zijn er nog een paar systemen die het ritme volgen. Als je helemaal gezond bent, zit hier een mooie ritme in: de assen die overdag actief zijn lopen mooi synchroon en de assen die ‘s nachts actief zijn lopen precies tegenoversteld en eveneens synchroon. Als de assen desynchroniseren dan is dat een duidelijk teken dat processen in je lichaam niet optimaal lopen. Ik kijk altijd naar het bioritme als onderdeel van mijn behandeling. Herstel van energieverdeling begint met herstel van onder andere het bioritme. Als je wilt, kunnen we een afspraak maken waarin we uitgebreid kijken naar jouw bioritme en waarin ik je op jouw situatie toegesneden tips kan geven om problemen op te lossen. Stuur me dan even een mailtje: welkom@voedenderwijs.nl. Jij ook een fijn weekend en hartelijke groet, Femke

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *